VOLG ONS OOK OP:
Slide background
Slide background

Michel Houellebecq

Nieuws • 08 oktober 2017

Michel Houellebecq, controversieel schrijver, literair polemicus, verguisd visionair. In meer dan 25 talen vertaald en populair tot ongenoegen van gevestigd links. Enfant terrible en ongewild kind van zijn tijd.

LEVEN EN WERK

Michel Houellebecq werd in 1956 geboren als Michel Thomas, een naam die hij later van zich afwierp. Zijn gescheiden ouders hadden immers weinig aandacht voor de jonge Michel. Ze vertrouwden hem op zesjarige leeftijd aan zijn grootmoeder toe, Henriette Houellebecq. Toen hij 22 was, in 1978, stierf ze. Kort daarna, in 1980, behaalde hij zijn diploma landbouwingenieur en trouwde hij een eerste keer. Het koppel kreeg een zoon, maar al snel volgde een echtscheiding en Houellebecq kwam wegens depressies meermaals in de psychiatrie terecht.

In 1991 debuteerde hij met een biografie van Howard P. Lovecraft, Amerikaans fantasy- en horrorschrijver. Vanaf dan zou hij regelmatig poëzie, romans en essays publiceren. In 1998 hertrouwde hij, en in datzelfde jaar publiceerde hij ook Les Particules élémentaires, vertaald als Elementaire deeltjes. In 2001 verscheen zijn roman Plateforme (Platform), wat hem een aanklacht opleverde van verschillende moslimorganisaties, maar ook de status van visionair. Het boek werd immers gepubliceerd kort voor 9/11 en behandelde onder andere moslimterrorisme.
Misschien is hij nog wel het bekendst dankzij zijn controversiële roman Soumission, in het Nederlands vertaald als Onderworpen. Het boek verscheen opmerkelijk genoeg op 7 januari 2015, de dag van de aanslag op Charlie Hebdo. Die maand nog werd hij onder politiebescherming geplaatst. Sinds 1998 heeft hij enkele jaren in Ierland en Spanje gewoond, maar tegenwoordig leeft hij weer in Parijs.

SOUMISSION

“Zo simpel is het in hun ogen, economie en zelfs geopolitiek zijn maar bijzaak: wie de kinderen heeft, heeft de toekomst, punt uit. Dus het enige kapitale punt, het enige waarop ze absoluut hun zin willen krijgen, is de scholing van kinderen.” (p.64)

It’s the demography, stupid! Dat beseft de Moslimbroederschap in Frankrijk maar al te goed. Het is 2022 en de broederschap is de grote tegenspeler van het FN in de presidentsverkiezingen. In de eerste ronde werd de PS nipt uitgeschakeld, en die heeft haar steun verklaard aan de moslimpartij van Mohammed Ben Abbes. Op de valreep doet ook het UMP (de huidige Les Républicains) dat, en Ben Abbes wordt de nieuwe president van Frankrijk. Op het eerste zicht lijkt er niet veel te veranderen, maar een volledig islamitische schoolcarrière is nu mogelijk voor al wie dat wenst, het polygame huwelijk wordt erkend, de vrouwenmode wordt preutser en de Sorbonne wordt overgekocht door Saudische investeerders.
Te midden van die roerige gebeurtenissen leeft François, een professor Franse literatuur aan de Sorbonne en Huysmans-expert, zijn trieste, eenzame leven. Zijn grote intellectuele werk ligt al ver achter hem. Hij sleept zich krachteloos van academiejaar naar academiejaar, waarbij hij telkens weer een andere studente of hoer opscharrelt om zijn seksuele lusten te blussen. Myriam is zijn huidige vlam, maar zij verhuist als joodse al snel met haar ouders naar Israël. De universiteit sluit met de onrust tijdens en na de (uitgestelde) verkiezingen, en François besluit Parijs tijdelijk te verlaten.

Hij volgt op het platteland de electorale strijd en onlusten in het gezelschap van Bruno, een voormalige veiligheidsexpert en zijn vrouw Marie-Françoise. Na een bedevaart naar de Madonna van Rocamadour keert hij terug naar Parijs, waar hij verneemt dat hij zijn leerstoel kwijt is. Na nog wat afspraakjes met escortmeisjes en de dood van zijn vader, gaat hij op retraite in een abdij in de buurt van Poitiers. Maar in tegenstelling tot de door hem zo bewonderde Huysmans, vindt hij geen rust en zingeving meer in het katholicisme. Na zijn terugkeer in Parijs probeert Robert Rediger, collegevoorzitter aan de islamitische universiteit Paris-Sorbonne en bekeerling tot de islam, hem eveneens tot een bekering aan te moedigen, waarbij hij vervolgens zijn leerambt zou kunnen terugkrijgen. Hij krijgt intussen ook het prestigieus aanbod een luxe-uitgave van Huysmans te verzorgen. Hij worstelt nog kort met het idee, maar uiteindelijk zwicht hij en bekeert zich.

PARTICULES ÉLÉMENTAIRES

Centraal in Elementaire deeltjes staan Michel Djerzinski en Bruno, zijn halfbroer. Hun moeder, Janine, bracht hen in de jaren ’50 ter wereld. Bruno was het kind uit haar eerste huwelijk, dat ze na haar scheiding al snel bij haar eigen moeder dumpte. Michel was het kind van haar minnaar, Marc Djerzinski, in wie ze ook al snel interesse verloor. Wanneer Djerzinski na enkele maanden reportagewerk thuiskomt, treft hij een naakte man in Janines bed aan, een jong, naakt meisje en een totaal verwaarloosde Michel. Hij brengt de baby naar zijn moeder, Michels grootmoeder, en verdwijnt van het toneel.

Michel groeit op als een in zichzelf gekeerde, verstandige jongen die steeds meer vervreemd van de mensen om hem heen. Bruno wordt na de dood van zijn grootmoeder naar een internaat gestuurd, waar hij gruwelijk gepest wordt. Uiteindelijk wordt hij een dikke, door seks geobsedeerde tiener. Die obsessie zal zijn hele leven gaan beheersen. Michel heeft een vrij rustige jeugd, maar slaagt er niet in met Annabelle, zijn jeugdvriendin, een romantische relatie te beginnen. Hij zal zijn leven volledig aan zijn wetenschappelijk werk weiden, met een absolute desinteresse voor seks en de mensen om zich heen. Door een gelukkig toeval komen de broers tijdens hun tienerjaren met elkaar in contact, en Bruno zal de enige met wie Michel nog iets heeft wat een menselijke relatie genoemd kan worden

Een echte catharsis zal er voor de beide halfbroers niet echt komen. Terwijl de verteller de levensverhalen van Bruno en Michel verder afwikkelt, geeft hij ook regelmatig uiterst scherpzinnige commentaren om de veranderende maatschappelijke situatie, bijvoorbeeld:

“In diezelfde jaren kreeg het hedonistisch-libidineuze alternatief van Noord-Amerikaanse oorsprong een krachtige steun van libertair getinte persorganen (het eerste nummer van Actuel verscheen in oktober 1970, dat van Charlie Hebdo in november). In principe plaatsten die zich weliswaar op een politiek standpunt dat het kapitalisme bestreed, maar over de hoofdzaak waren ze het met de amusementsindustrie eens: de vernietiging van de joods-christelijke morele waarden, verheerlijking van de jeugd en de individuele vrijheid.” (p 62)

Het einde van de roman is verrassend en laat de lezer met een gevoel van vervreemding achter. Een echt alternatief biedt Houellebecq niet voor de huidige crisis van de westerse mens.

EVALUATIE

Elementaire deeltjes werkt de thema’s van seksuele ontsporing en existentiële zinloosheid veel dieper uit dan Onderworpen, dat zich veel sterker focust op politieke ontwikkelingen. Toch zien we in beide romans eenzelfde grondmotief. Bruno zowel als François proberen de leegte in hun leven tevergeefs te vullen met seksuele escapades. Dat is een van de belangrijkste analyses van Houellebecq: de westerse mens heeft na de vernietiging van het huwelijk en de seksuele moraal in de late jaren ’60 en de jaren ’70, alle remmingen op zijn lustgevoelens verloren. Hij werkt dat, zeker in de figuur van Bruno, literair en psychologisch op een meesterlijke manier uit. En ik denk dat het moeilijk te ontkennen valt dat de problematiek van Bruno een heel moderne problematiek is. Niet alleen kampen de meeste westerlingen met een seksverslaving (het hoge pornogebruik en het gemiddelde commerciële tv-programma moge daarvan getuige zijn), hij heeft in vele gevallen ook het goede voorbeeld van een gezond huwelijk van vader en moeder moeten missen.

Seks is een ersatzreligie geworden. Maar dat kon ook alleen maar gebeuren door de extreme terugval van het traditionele christendom, waarbij de dominante “cultuur” zelfs antichristelijk is geworden. Zowel François als Bruno doen een poging zich tot het katholicisme te bekeren, maar tevergeefs. Dat is een tweede belangrijke analyse van Houellebecq: het christendom werkt niet meer. En hij heeft deels gelijk. De generatie die nog enigszins van de flower power heeft moeten proeven, is opgegroeid in een atmosfeer waarin ze het christendom hebben zien neergaan. Het was hip om antichristelijk te zijn, om rebels te zijn. Maar dat gaat niet op voor de jongste generatie. Voor hen is het christendom, en zeker het katholicisme, steeds meer iets exotisch, iets wat ze nooit gekend hebben. Bovendien is er tegenwoordig weinig nog rebelser dan traditioneel katholiek worden. Wat je ouders weglachen, is des te interessanter.

Naast het algemene beeld van het failliet van de mei ’68-“cultuur” dat Houellebecq treffend weergeeft, is er ook de eenzaamheid die centraal staat in Onderworpen en Elementaire deeltjes – dat niet voor niets die titel draagt. Michel is hier het typevoorbeeld van. Afgestompt door zijn traumatische jeugd, is hij volstrekt niet meer in staat menselijke relaties aan te gaan. Ook Bruno en François kampen op hun manier met eenzaamheid. Maar de volkomen apathie van Michel lijkt mij een essentieel onderdeel van het deprimerende moderne wereldbeeld: de wereld heeft alle betekenis verloren door de reductionistische wetenschappelijke kijk die we op de dingen hebben gekregen.

We zien geen mensen meer, geen heiligen of schoonheid; we zien enkel nog elementaire deeltjes. Houellebecq biedt geen oplossingen, maar hij kan onze ogen openen voor de aard van de westerse crisis.

Slide background